Hoe bespaart een slimme thermostaat 15% gas in een slecht geïsoleerd huis?

De winter komt eraan en de gasfactuur is een bron van stress, zeker als u in een oudere Belgische rijwoning of een slecht geïsoleerd huurappartement woont. De muren voelen koud aan, de tocht is voelbaar en elke keer dat de gasketel aanslaat, hoort u de euro’s wegvloeien. Het standaardadvies? “U moet beter isoleren.” Een waarheid als een koe, maar voor velen financieel of praktisch onhaalbaar op korte termijn. Daarom kijkt u naar een snellere oplossing: de slimme thermostaat, die tot 15% besparing belooft.

Maar wat als die belofte niet de hele waarheid is? Wat als de sleutel tot besparing niet ligt in het simpelweg installeren van een duur apparaat, maar in het begrijpen hoe u dit apparaat kunt gebruiken om de zwaktes van uw bestaande systeem te slim af te zijn? Dit is geen gids over de algemene voordelen van slimme thermostaten. Dit is een strategisch plan voor eigenaars en huurders van oudere woningen die op zoek zijn naar concrete, snelle winsten op hun energiefactuur, zonder meteen een volledige renovatie te moeten plannen.

We duiken in de technische realiteit van oude gasketels, ontkrachten de mythes rond terugverdientijd en tonen hoe u met chirurgische precisie kunt stoken. We onderzoeken hoe u niet alleen op gas, maar ook op sluimerverbruik en het capaciteitstarief kunt besparen, allemaal door uw verwarmingssysteem niet als één geheel, maar als een verzameling van optimaliseerbare onderdelen te zien.

Dit artikel is opgebouwd om u stapsgewijs door de belangrijkste strategische overwegingen te leiden. Van de technische compatibiliteit tot de financiële realiteit, elke sectie pakt een cruciale vraag aan die bepaalt of uw investering zal renderen.

Waarom werkt uw nieuwe thermostaat niet modulerend op uw oude gasketel?

De grootste “quick win” van een moderne thermostaat is de mogelijkheid om uw gasketel te ‘moduleren’. In plaats van de ketel vol aan en dan weer volledig uit te schakelen, kan een modulerende thermostaat de ketel vragen om op een laag pitje te branden. Vergelijk het met de cruise control van een auto, die constant kleine aanpassingen doet in plaats van vol gas te geven en dan weer te remmen. Dit zorgt voor een stabielere temperatuur en een aanzienlijk lager verbruik. Het probleem? Veel oudere gasketels in België spreken de taal van moderne thermostaten niet.

De meeste slimme thermostaten (zoals die van Google Nest of Tado°) gebruiken een communicatieprotocol genaamd OpenTherm. Als uw ketel dit protocol niet ondersteunt, valt de thermostaat terug op een simpele ‘aan/uit’-schakeling. U verliest dan de hele efficiëntiewinst van het moduleren. Merken zoals Vaillant (met hun e-Bus protocol) of Viessmann (Vitotronic) hebben vaak eigen, gesloten systemen. U denkt een slim systeem te kopen, maar in de praktijk gedraagt het zich als een domme schakelaar.

Gelukkig bestaan er oplossingen. Voor veel gangbare ketelmerken in België zijn er speciale adapters of ‘gateways’ beschikbaar die het OpenTherm-signaal vertalen naar de taal van uw ketel. Dit is een extra kost, maar wel een die essentieel is om het volledige potentieel van uw investering te benutten. Voor ketels die echt te oud zijn, is een slim relais de enige optie. Dit relais schakelt de ketel nog steeds aan en uit, maar doet dit op basis van intelligentere data. Hoewel minder efficiënt dan moduleren, kan dit door betere programmering en afstandsbediening alsnog een besparing van 8 tot 12% opleveren in vergelijking met een oude, niet-programmeerbare thermostaat.

Hoe herkent uw systeem tocht en stopt het met stoken zonder extra sensoren?

Zelfs als uw thermostaat niet optimaal kan moduleren, beschikt hij over andere intelligente functies die geld besparen. Een van de meest effectieve in een tochtig, oud huis is de ‘open raam detectie’. U kent het wel: u zet even een raam open om te verluchten, maar vergeet de verwarming lager te zetten. De thermostaat meet een plotse, snelle temperatuurdaling en de ketel slaat op volle kracht aan om een strijd te voeren die hij niet kan winnen. Resultaat: pure energieverspilling.

Een slimme thermostaat heeft geen aparte sensoren op uw ramen nodig om dit te herkennen. Zijn algoritme is getraind om het verschil te zien tussen een natuurlijke, trage afkoeling van de ruimte en de abnormaal snelle temperatuurval die optreedt wanneer een raam of deur openstaat. Wanneer het systeem dit detecteert, schakelt het de verwarming voor een vooraf ingestelde periode (bijvoorbeeld 15 tot 30 minuten) automatisch uit. Dit voorkomt onnodig stoken en kan volgens onderzoek van Milieu Centraal leiden tot een 3% extra besparing op uw verwarmingskosten.

Deze functie is een perfect voorbeeld van de ‘chirurgische precisie’ waar we naar op zoek zijn. Het is een kleine, automatische ingreep die een veelvoorkomend probleem in oudere woningen aanpakt. U hoeft er zelf niet aan te denken; het systeem doet het werk voor u. Het is een quick win die onmiddellijk rendeert, ongeacht de staat van uw isolatie of het type gasketel dat u heeft. Het is de intelligentie van het systeem die verspilling countert, niet brute kracht.

Slimme radiatorknoppen of één thermostaat: wat rendeert het snelst in een rijwoning?

Een centrale thermostaat meet de temperatuur op één punt, meestal de woonkamer. Maar waarom zou u de logeerkamer, de studeerkamer of de slaapkamers opwarmen tot 21 graden als er overdag niemand is? Dit is een van de grootste bronnen van verspilling in een typische Belgische rijwoning. Hier komen slimme radiatorknoppen (of -kranen) in beeld. Door elke radiator uit te rusten met zo’n knop, creëert u verwarmingszones. U kunt per kamer een uniek weekschema instellen en de temperatuur onafhankelijk regelen.

De vraag is: wat rendeert sneller? Enkel de centrale thermostaat vervangen, of meteen investeren in een volledig systeem met radiatorknoppen? De cijfers spreken voor zich. Bij een gemiddelde gasprijs die voor een Belgisch gezin kan oplopen tot €1.745 per jaar voor een gemiddeld verbruik, wordt elke procent besparing significant. Zoals smart home expert Joshua van de Tink Blog opmerkt: “Waarom zou je de logeerkamer of je thuiskantoor in het weekend verwarmen? Met slimme radiatorknoppen van merken als tado°, Netatmo of Eve stel je per kamer een uniek schema in.”

De terugverdientijd hangt volledig af van uw levensstijl. Voor een gezin waar de meeste kamers constant in gebruik zijn, kan enkel een slimme thermostaat al een besparing van 9% opleveren, met een terugverdientijd van minder dan twee jaar. Maar de échte winst zit bij profielen met wisselend kamergebruik.

Een vergelijkende analyse toont de verschillende scenario’s voor een typische Belgische rijwoning.

De conclusie is duidelijk: voor een thuiswerker die enkel zijn bureau en de woonkamer verwarmt, of een koppel dat de slaapkamers overdag koud laat, is de combinatie met slimme radiatorknoppen de snelste weg naar maximale besparing. Het is de meest chirurgische manier om enkel te stoken waar en wanneer het nodig is.

De rekenfout om te denken dat u een thermostaat van 250 € in één winter terugverdient

De marketingbelofte van “terugverdiend in één winter” is verleidelijk, maar voor eigenaars van slecht geïsoleerde woningen is dit een gevaarlijke rekenfout. De potentiële besparing van een slimme thermostaat is rechtstreeks gelinkt aan de energieprestatie van uw woning. Een thermostaat kan het warmteverlies door muren en ramen niet stoppen; het kan enkel de verspilling door inefficiënt stookgedrag beperken. De EPC-waarde van uw woning is de harde realiteit die het maximale besparingspotentieel bepaalt.

Uit analyses van Milieu Centraal blijkt dat de reële besparing voor 8-15% besparing voor woningen met EPC-label E of F bedraagt. In een zeer goed geïsoleerd huis (label A) is de winst veel kleiner (3-5%), omdat er sowieso al weinig warmte verloren gaat. Omgekeerd, in een extreem slecht geïsoleerd huis (label G), is de procentuele besparing hoger, maar de absolute stookkosten blijven gigantisch. De thermostaat kan de symptomen verlichten, maar niet de oorzaak genezen.

De onderstaande tabel, gebaseerd op Nederlandse data maar perfect toepasbaar op de Belgische EPC-structuur, toont de realistische jaarlijkse besparing per energielabel. Het illustreert de rendementsvalkuil: de investering is voor iedereen gelijk, maar het rendement varieert enorm.

Bovendien houdt de simpele berekening “aankoopprijs / besparing” geen rekening met de verborgen kosten. Installatie, abonnementen en eventuele adapters komen bovenop de initiële investering. Gelukkig zijn er in België ook premies die de kost kunnen drukken. Een correcte inschatting van de terugverdientijd vereist een complete en eerlijke boekhouding.

Wanneer is het slim om de verwarming te koppelen aan de locatie van uw smartphone?

Een van de meest gepromote functies van slimme thermostaten is ‘geofencing’: het systeem gebruikt de GPS-locatie van uw smartphone om te bepalen of er iemand thuis is. Bent u de laatste die het huis verlaat? De verwarming gaat automatisch naar de spaarstand. Komt u weer in de buurt? Het huis begint alvast op te warmen. Het klinkt als de ultieme vorm van comfort en efficiëntie, een perfecte oplossing voor wie vaak vergeet de verwarming lager te zetten.

Toch is er een keerzijde: privacy. Het idee dat een commercieel bedrijf constant uw locatie volgt, is voor veel mensen een brug te ver. De vraag is of het gemak opweegt tegen dit ongemakkelijke gevoel. Gelukkig zijn er alternatieven die bijna even effectief zijn, zonder de noodzaak van continue locatietracking.

De systeemintelligentie kan ook op een minder intrusieve manier worden benut. De meeste apps hebben prominente ‘Thuis’ en ‘Afwezig’ knoppen. Het vraagt een kleine gedragsverandering om deze consequent te gebruiken, maar de impact is groot en u behoudt de volledige controle over uw data. Een Belgische studie toont aan dat deze manuele methode verrassend effectief is.

Waarom verbruiken uw standby-apparaten 150 € per jaar en hoe stopt u dit automatisch?

De focus op het besparen van gas doet ons soms een andere grote energieverslinder vergeten: het sluimerverbruik, of ‘spookverbruik’. De televisie die in standby staat, de digicorder, de microgolfoven, de laders die in het stopcontact blijven zitten… Al deze apparaten verbruiken continu een beetje stroom. Bij elkaar opgeteld kan dit in een gemiddeld gezin oplopen tot een verbruik dat u makkelijk 150 euro per jaar kost. Het manueel uittrekken van alle stekkers is een vervelend karwei dat snel vergeten wordt.

Hier kan de systeemintelligentie van uw verwarmingssysteem een onverwachte rol spelen. Veel slimme thermostaten kunnen namelijk geïntegreerd worden met slimme stekkers. Dit zijn stekkers die u tussen het apparaat en het stopcontact plaatst en die u vanop afstand kunt aan- of uitschakelen. Door deze te koppelen aan uw thermostaat-app, kunt u krachtige automatische scenario’s creëren die niet alleen uw verwarming, maar ook uw elektriciteitsverbruik aanpakken.

De ‘Afwezig’-modus wordt zo veel krachtiger. Met één druk op de knop (of automatisch via geofencing) zet u niet alleen de verwarming lager, maar schakelt u ook alle niet-essentiële apparaten volledig uit. Dit vereist een kleine investering in enkele slimme stekkers, maar de besparing is dubbel. U pakt gas- én elektriciteitsverspilling tegelijk aan. Concreet kunt u dit als volgt implementeren:

1. Kies slimme stekkers die compatibel zijn met het ecosysteem van uw thermostaat (bijvoorbeeld Tado°, Bosch, of via platformen als HomeKit of Google Home).
2. Integreer de stekkers in dezelfde app als uw thermostaat voor een centrale bediening.
3. Stel een ‘Afwezig’-scenario in: de thermostaat gaat naar de spaarstand en de slimme stekkers van de TV-hoek, computers en andere standby-apparaten worden uitgeschakeld.
4. Creëer een ‘Nacht’-routine: de verwarming gaat uit of zeer laag en alle niet-essentiële apparaten worden stroomloos gemaakt.
5. Monitor de gecombineerde besparing via de app. De winst op uw elektriciteitsfactuur komt bovenop de gasbesparing.

Waarom verbruiken uw machines ’s nachts stroom terwijl de band stil ligt?

Zelfs wanneer uw thermostaat ’s nachts op ‘uit’ staat en alle radiatoren koud zijn, is er mogelijk nog steeds een verborgen stroomverbruiker actief: de circulatiepomp van uw centrale verwarming. In veel oudere installaties draait deze pomp onnodig door, ook als er geen warmtevraag is. Dit ‘spookverbruik’ is moeilijk op te merken, maar met de komst van de digitale meter van Fluvius wordt het pijnlijk zichtbaar. Door uw kwartierdata te analyseren, kunt u zien dat er ’s nachts een constante, lage basislast is die vaak afkomstig is van deze pomp.

Een Vlaamse energieaudit bij 100 woningen toonde aan dat CV-circulatiepompen gemiddeld 150 kWh per jaar onnodig verbruiken door dit continue draaien. Tegen de huidige tarieven is dat een pure verspilling van ongeveer 45 euro per jaar. De oplossing is verrassend eenvoudig en past perfect in de filosofie van chirurgische ingrepen: een slim relais. Door een relais te installeren dat gekoppeld is aan de warmtevraag van de thermostaat, zorgt u ervoor dat de circulatiepomp enkel stroom verbruikt wanneer het echt nodig is: als er warm water naar de radiatoren gestuurd moet worden.

Het sluimerverbruik van de slimme thermostaat en bijhorende componenten bedraagt ongeveer 5-10 kWh per jaar, wat neerkomt op €2-3. Dit minimale verbruik weegt ruimschoots op tegen de honderden euro’s besparing die het systeem oplevert.

– Energieaudit Vlaanderen, Rapport Sluipverbruik Verwarmingssystemen 2024

Dit toont aan dat de eigen consumptie van het slimme systeem verwaarloosbaar is in vergelijking met de besparingen die het kan realiseren, niet alleen op gas, maar ook op het elektriciteitsverbruik van de verwarmingsinstallatie zelf. Het opsporen en elimineren van dit soort spookverbruik is een essentiële stap naar een écht efficiënt systeem.

Hoe stuurt u uw warmtepomp aan als de zon schijnt om het capaciteitstarief te slim af te zijn?

Voor wie al een stap verder denkt en een warmtepomp overweegt of reeds heeft, opent de slimme thermostaat de deur naar een nog geavanceerdere vorm van besparing: het slim af zijn van het Vlaamse capaciteitstarief. Dit tarief bestraft hoge verbruikspieken. Als uw warmtepomp, elektrische wagen en wasmachine tegelijkertijd aanslaan, veroorzaakt u een piek die uw netwerkkosten voor de rest van de maand de hoogte in jaagt. Een slimme thermostaat kan helpen om het verbruik van uw warmtepomp strategisch te spreiden.

De sleutel ligt in het combineren van verschillende databronnen. Een geavanceerde slimme thermostaat kijkt niet alleen naar de binnentemperatuur. Het systeem integreert de weersvoorspelling: is er een zonnige middag op komst? Dan weet de thermostaat dat de zon gratis zal meehelpen verwarmen en kan hij de warmtepomp proactief aansturen om het huis alvast op te warmen met goedkope (of gratis, met zonnepanelen) energie. Het doel is om de warmtepomp te laten draaien op momenten van lage elektriciteitsprijs en hoog zonne-rendement, en juist uit te schakelen tijdens de dure piekuren. Dit kan volgens berekeningen tot €200 per jaar besparen door piekverbruik te vermijden.

Een toekomstbestendige installatie houdt hier al rekening mee. De configuratie wordt dan een kwestie van systeemintegratie:

• Compatibiliteit controleren: Zorg dat uw thermostaat niet alleen met uw huidige ketel, maar ook met een toekomstige warmtepomp kan communiceren (via OpenTherm of ModBus).
• Weersvoorspelling activeren: Gebruik de functie die de warmtepomp aanstuurt op basis van de voorspelde zonneschijn.
• ‘Solar boost’ instellen: Programmeer het systeem om de boiler of het huis maximaal voor te verwarmen tussen 11u en 15u op zonnige dagen, wanneer uw zonnepanelen het meest produceren.
• Piekverbruik monitoren: Gebruik het Fluvius-portaal om uw verbruikspieken te identificeren en pas uw verwarmingsschema’s aan om deze af te vlakken.

Op deze manier evolueert de slimme thermostaat van een besparingsinstrument voor gas naar een centraal brein voor het beheer van uw totale energieverbruik, perfect afgestemd op de realiteit van het Belgische energielandschap.

Om uw energiefactuur structureel te verlagen in een oudere woning, is het essentieel om verder te kijken dan de marketing. De échte winst zit in een strategische aanpak. De volgende stap is het uitvoeren van een concrete analyse van uw eigen situatie op basis van de inzichten in dit artikel.